koelemmer foto Frank Stolvoort

zaterdag 19 augustus 2017

Verse theeplanten destilleren

foto: Specialplant Zundert
Tijdens de vakantie kreeg ik de vraag van een kwekerij gespecialiseerd in het kweken van theeplanten (Camellia sinensis) of ik ervaring had met het destilleren van deze plant. Net zoals bij twee andere agrarische ondernemers, van rozen en salie , ging het hier om een afvalstroom (maaisel) waar eventueel nog nuttige stoffen uit te halen zijn.
Theeplant Camellia sinensis  afbeelding: wikipedia
Een mooie gelegenheid, vond ik, om kennis over de plant en het destilleren ervan op te doen. Afgelopen vrijdag heeft een medewerker van specialplant Zundert grof gehakselde theeplantbladeren in de destilleerwerkplaats afgeleverd.

Er bestaat etherische olie van de Theeplant, niet te verwarren met plantaardige olie gewonnen uit het zaad van de plant. Ook hydrolaat van deze plant wordt geproduceerd en kent vele toepassingen ook in de cosmetica. De opbrengst van etherische olie uit Camellia sinensis is erg laag, dus tijdens het destilleren verwacht ik geen tot weinig olie. Ik ben wel benieuwd naar de kwaliteit van het hydrolaat.
Er ging in totaal 20 Kg grof gehakselde theeplant in de destilleerketel. Ik had gevraagd om het maaisel te hakselen omdat de theeplant dikkere bladeren heeft waardoor de stoom moeilijker aromatische stoffen kan meenemen.
Met gehakselde theeplant gevulde destilleerketel
Tijdens de destillatie heb ik de geuren die ontstonden bijgehouden. Al heel gauw nog ruim voor het destillaat overkwam waren er geuren waarneembaar:
13:20 fris vanille-achtige zachte geur
13:35 meer thee-achtige scherpe geur
13:40 scherpe natte groente geur
13:50 spinazie-achtige geur
13:55 start van het destilleren (het eerste destillaat komt over)
uitloop koelemmer
Tijdens de destillatie bleef een scherpe groente-achtige lucht hangen. Geen aangename geur. Het hydrolaat was opvallend helder er was geen etherische olie waarneembaar.
destilleeropstelling
Toen ik na één uur destilleren een geur waarnam die tegen een rotte eieren lucht aanzat ben ik gestopt met destilleren. Opbrengst 2 Liter hydrolaat, geen etherische olie.
pH meten van het hydrolaat
Van het vers gemaakte hydrolaat heb ik de zuurgraad (pH) gemeten. De pH van 4,8 komt redelijk overéén met wat je van een hydrolaat verwachten kan. Ze zijn allemaal licht zuur veroorzaakt door de organische zuren (water oplosbaar) die meekomen uit de plant. Na een dag in de koelkast ruikt het hydrolaat niet aangenaam en nog steeds licht zwavelig. 
blad van de theeplant Camellia sinensis
Er is weinig tot geen referentie te vinden over het destilleren van de theeplant, dus ook niet over de geur van het hydrolaat. Belangrijk voor een goed product is om te weten wat de oogsttijd, de specifieke delen van de plant, de voorbewerking en de destilleertijd zijn. Dus misschien ga ik het experiment voortzetten om tot een beter resultaat te komen.


dinsdag 11 juli 2017

Workshop zelf hydrolaat maken

Afgelopen zaterdag hebben we een workshop zelf hydrolaat maken gehouden. De interesse in en het gebruik van hydrolaten neemt de afgelopen jaren toe, en dat was ook de reden om hier speciaal een workshop aan te wijden.
Munt, Tijm, Marjoraan en Rozemarijn
Naast een destillatie van lavandin hebben we met de vers geplukte kruiden die door een aantal deelnemers was meegenomen hydrolaat gemaakt. Het was een mix van munt, tijm, marjoraan en rozemarijn. Tijdens de workshop hebben de deelnemers kunnen zien en vooral ruiken hoe je op een simpele manier van verse kruiden hydrolaat kunt maken.
Met deze zogenaamde ´wokmethode´ kan je zonder allerlei destilleerapparatuur te moeten aanschaffen in de keuken met een aantal potten en pannen aan de slag.
Uitleg over hoe planten etherische olie maken
Tijdens de workshop heb ik met de deelnemers de voor- en nadelen van deze methode ten opzichte van een normale stoomdestillatie doorgenomen. De verwachting dat we uit de meegenomen kruiden etherische olie zouden kunnen halen bleek niet te kloppen.
Uitleg over de wokmethode  foto: Brigitte Sprenkels
Zit er een beetje etherische olie in de scheitrechter?
Daarvoor hadden we eigenlijk te weinig verse kruiden tot onze beschikking. Daarom was de destillatie van 2 Kg gedroogde lavandinbloemen des te interessanter. We hebben de destillatie halverwege gestopt om de ontstane etherische olie uit de florentijnse vaas te gieten.
Afgieten hydrolaat
Deze destillatie leverde in totaal 140 mL Lavandinolie op. Het hydrolaat maken van de verse kruiden leverde in totaal 400 mL heerlijk geurende hydrolaat op. De geur van tijm en munt waren daar duidelijke in herkenbaar.
Introductie geursessie foto: Brigitte Sprenkels
Beoordeling van de geur van het verse hydrolaat
Gezien het enthousiasme en de leergierigheid van de workshopdeelneemsters en mijn interesse in hydrolaten is deze workshop voor herhaling (volgend jaar) vatbaar. Dat geeft me de tijd om me verder te verdiepen in de inhoudsstoffen in relatie tot de werking van hydrolaten. Wellicht laten we nog onderzoek doen naar de samenstelling van de hydrolaten die we jaarlijks van naaldbomen uit het Chaamse Bos destilleren.
20 Liter alambiek  foto: Brigitte Sprenkels


maandag 10 juli 2017

Lavendel destilleren in het Amsterdamse Bos

Lavender fields van William Speakman
Een tijdje geleden ben ik gevraagd om een aantal workshops te geven tijdens de kunstmanifestatie Cure Park in het Amsterdamse Bos. Cure Park is een eigentijds kuuroord dat van 4 juni 2017 t/m 16 juli 2017 neerstrijkt in het Amsterdamse Bos. Met het Bostheater als centrum brengt Cure Park meer dan 30 kunstenaars, makers en denkers samen met publiek rondom het thema zorg, voor onszelf, de ander en de omgeving.
Lavandula angustifolia en L. stoechas in Lavender fields
Ik ben op de uitnodiging in gegaan omdat het thema mij aansprak en het inspirerend vond om workshops te geven in een kunstwerk met als titel ´Lavender fields´.
Het kunstwerk bestond uit een tent en een aangrenzend lavendelveldje. William Speakman, de kunstenaar, had gekozen voor twee soorten lavendel: Lavandula angustifolia en L. stoechas in verschillende variëteiten.

Lavandula stoechas
De lavendel stond nog volop in bloei, wat te merken was aan de vele bijen, hommels en vlinders die zich in het lavendelveldje ophielden. 
Om een workshop te geven waarbij ook de techniek van het stoomdestilleren zichtbaar werd gemaakt heb ik mijn kleinste destilleerapparaat meegenomen. Met dit apparaat is het mogelijk om 100 mL kruiden te destilleren. Ik heb gedroogde Lavandinbloemen gebruikt waarmee het mogelijk is om na de destillatie een klein beetje etherische olie zichtbaar te maken. De geur is geen probleem, omdat ik geen koeler gebruikt heb en er zodoende veel stoom en aromatische stoffen konden ontsnappen.
Uitleg over de stoomdestillatie 
In een park zonder stromend water en electriciteit vergde dat wel de nodige voorbereiding en improvisatie. Dat maakte de twee workshops die ik gegeven heb ook bijzonder.
De ´demotafel´


Ik heb de deelnemers aan de workshop in het lavendelveldje uitleg kunnen geven over hoe en waar de lavendelplanten de etherische olie produceren.
En een werkende stoomdestillatie van lavandinbloemen kunnen laten zien en vooral ruiken!

Catharina en ik vonden het een geweldige ervaring om twee workshops te mogen doen op zo'n inspirerende plek! De combinatie van het lavendelveld met de vele insecten en het laten zien en ruiken van de stoomdestillatie was perfect.


De enthousiaste workshopdeelnemers maakten het plaatje compleet.

maandag 19 juni 2017

In de ban van de roos


Iedere destillateur droomt er wel eens van. Voor mij werd het gisteren tijdens een speciale workshop werkelijkheid. Een rozenkweker uit de buurt van Aalsmeer vroeg mij een aantal weken geleden of ik rozen voor hem kon destilleren.
aanvoer van de vers geplukte rozen
Ik aarzelde geen moment en heb gelijk een afspraak gemaakt. De rozen(blaadjes) die hij meegenomen had waren versgeplukt en roken geweldig! Het was wel te merken dat hij zich toegelegd heeft op het kweken van geurende rozen. In de rozenkwekerij is de afgelopen tijd bij het doorkweken steeds meer aandacht geweest voor kleur en vorm. Hierdoor worden andere eigenschappen zoals de geur minder. Gelukkig is er een hernieuwde belangstelling voor heerlijk geurende rozen!
klaar voor de destillatie
Het mooie van het verzoek van de rozenkweker is dat de rozen die we gedestilleerd hebben afkomstig zijn van het dieven en dus een afvalprodukt.
verwijderen van de kelkbladeren
Belangrijk voor een goede opbrengst is dat de roos vers geplukt aangeleverd en binnen een uur of 3 gedestilleerd kan worden. De hoeveelheid etherische olie die je uit de rozenblaadjes kan halen is bijzonder laag. Dat maakt de olie ook gelijk de duurste die er is.

        plant                Latijnse naam
deel van de plant             

opbrengst in %
Citroenmelisse   Melissa officinalis            
Bladeren en  toppen 

0,015 
Marjolein           Origanum majorana          
bladeren             

0,9 
Nootmuskaat     Myristica fragrans            
zaad                   

15 tot 25 
Roos                 Rosa damascena             
verse geplukte bloemen

0,02 tot 0,03      
Sinaasappel       Citrus spp                       
schil                   

1,5 tot 2,0 

De rozensoort Rosa damascena is het meest gebruikt om etherische olie van te maken. Productielanden zijn voornamelijk Bulgarije en Turkije. Gezien de hele lage opbrengst is het dus de vraag of het gaat lukken om een heel klein beetje etherische olie te maken. Dat maakte de speciale workshop van afgelopen zondag ook erg spannend. Gezien de kwaliteit van de aangeleverde rozen was het wel mogelijk om een goed hydrolaat (rozenwater) te maken. Om dat te bereiken heb ik de rozen in de ketel afgedekt met een koperen rooster.

een goed gevulde destilleerketel met rozenblaadjes
Er was in de destilleerketel ruimte voor in totaal 10 Kg rozenblaadjes. Na het aansteken van de gasbrander onder de ketel was het wachten op het magische moment tijdens de destillatie waarop het eerste destillaat uit de uitloop van de koelemmer komt druppelen.
start van de destillatie
De geuren die we konden waarnemen op dat moment waren fantastisch. Er kwamen bij mij in ieder geval weer herinneringen boven van uit een tijd waarin rozenwater blijkbaar meer gebruikt werd nu. Eigenlijk zoals Catharina het omschreef, een geur van vroeger.
tijdens de destillatie
We hebben de rozenblaadjes anderhalf uur gedestilleerd. Na het stopzetten van de destillatie hadden we 2,5 Liter zeer welriekende rozenhydrolaat verzameld. Opvallende was dat het hydrolaat eigenlijk al vanaf het begin van de destillatie helder was. Bij het destilleren van andere planten is het hydrolaat vaak licht troebel. Dat kan er op duiden dat de aromatische stoffen die in het hydrolaat terecht komen goed in water oplosbaar zijn.
Het spannende moment: is er olie of niet?
Bij de destillaties verzamel ik de gevormde etherische olie altijd met een kleinere scheitrechter. Hierdoor kan je de olie en het hydrolaat nauwkeuriger scheiden. Dit was dan ook een spannend moment om te zien of we misschien niet een héél klein beetje rozenolie hadden gedestilleerd uit de 10 Kg rozenblaadjes. We hebben uiteindelijk kunnen waarnemen dat er een héél klein laagje etherische olie lag op het hydrolaat. Ik schat dat het om 0,01 mL gaat. Eén druppel olie komt overéén met 0,05 mL. Deze minieme hoeveelheid hebben we met behulp van een schoon bekerglas en pipet in een flesje overgebracht.
Tijdens de destillatie
Ik vond het een geslaagd project omdat  we een geweldig hydrolaat hebben gemaakt, wat de komende week tijdens het rijpen verder zal verbeteren in geur. Toepassingen van rozenhydrolaat zijn legio. Zie http://www.gielenaroma.nl/index.php?page=r-rozemar---roos
Een deel van het rozenhydrolaat heb ik begrepen zal gebruikt worden in de keuken. We zijn benieuwd! Het zou mooi zijn als deze afvalstroom uit de rozenteelt in de toekomst gebruikt zal gaan worden om nuttige producten van te maken.






Drentse Salie in de ketel!

Tijdens de Open Dag op zaterdag 17 juni hadden we iets unieks voorbereid! Want op vrijdagmiddag kwam Ben zelfgeplukte verse kruiden brengen naar INDEKOPERENKETEL. Hij is Warmonderhof-stagiair bij BelleMarie in Ruinerwold. Ben en Catharina hebben de Tijm uitgespreid in de droogbakken in de destilleerwerkplaats om op een later moment te gaan destilleren. Zo voorkom je dat het snoeiafval van de aromatische biologisch-dynamische keukenkruiden gaat schimmelen.
Ben en Moni, onze gasten op de Open Dag
 
Ben had de Tijm en Salie verpakt in een tweepersoons dekbedovertrek. Zo konden de kruiden prima vervoert worden met de camper van Ruinerwold naar Gilze.
Ben stond een poosje geleden bij BelleMarie naar de bedden met Salie en Tijm te kijken en zich af te vragen of er niet iets te maken valt van snoeiafval. Jazeker, etherische olie en hydrolaat van biologisch-dynamische kruiden uit Nederland is een vrij zeldzaam product. Daarom vonden Henk en Catharina het ook geweldig dat Ben van BelleMarie ons heeft gevonden en benaderd. Deze kruiden destilleren is een geslaagd experiment gebleken.
het plukgewicht vaststellen

Ben helpt met de ketel bijvullen

gebruik van koperen rooster
De Salie ging op de Open Dag meteen in de ochtend de ketel in. Ondertussen vertelde Henk over de techniek van het stoomdestilleren en de verschillende destilleeropstellingen die te bezichtigen waren. Welke maat ketel heb je nodig als je wilt gaan destilleren? Dat is helemaal afhankelijk van de aanvoer van de plantaardige reststroom waarover je kunt beschikken.
Het plukgewicht van de bloeiende Salie was 30 kilo, waarvoor bij benadering ongeveer 100 vierkante meter aan Salie is geplukt met de hand. De Salie wordt zo vers mogelijk gedestilleerd in onze destilleerwerkplaats.
De Salie ging op de Open Dag meteen in de ochtend de ketel in. Ondertussen vertelde Henk over de techniek van het stoomdestilleren en de verschillende destilleeropstellingen die te bezichtigen waren. Welke maat ketel heb je nodig als je wilt gaan destilleren? Dat is helemaal afhankelijk van de aanvoer van de plantaardige reststroom waarover je kunt beschikken.
Het plukgewicht van de bloeiende Salie was 30 kilo, waarvoor bij benadering ongeveer 100 vierkante meter aan Salie is geplukt met de hand. De Salie wordt zo vers mogelijk gedestilleerd in onze destilleerwerkplaats.
Catharina is aan het pipetteren



Salie olie en Saliehydrolaat kunnen zowel culinair als voor de gezondheid gebruikt worden. Salie werkt laxerend, maakt dorstig, is een afrodisiacum. Salie wordt samen met Tijm toegepast bij keelpijn. Ook andere producten van INDEKOPERENKETEL vonden gretig aftrek bij de bezoekers en buren die op de verschillende krantenberichten waren afgekomen. Lees hier het artikel uit BN de Stem van vrijdag 17 juni 'Gilze geurt naar lavendel' over INDEKOPERENKETEL.
Wat dacht je van een Salievoetenbad? Dat hebben we ook meteen uitgeprobeerd. Even relaxen na de lunch.
Moni heeft thee met een vers takje Salie
Salie na het destilleren  uit de ketel
voetenbad met de nog warme salie
Na gebruik naar de composthoop
Bezoekers van de Open Dag konden genieten van een vers kopje kruidenthee
Na de destillatie wordt het destillaat afgetapt en de etherische olie en hydrolaat van elkaar gescheiden. Henk, de destillateur, was niet ontevreden over de opbrengst aan olie en hydrolaat. Met deze destillatie hebben we meer dan 50 mL aan etherische Salie olie van biologisch-dynamische oorsprong geproduceerd.

Henk is niet ontevreden over de opbrengst aan etherische olie van bloeiende Salie.
Etherische olie en hydrolaat scheiden
Roeren van het hydrolaat van de twee destillaties


Het afvullen van het hydrolaat in gerecycled glaswerk